جزایر مصنوعی امارات از منظر حقوق بین‌الملل

ساخت جزایر مصنوعی امارات متحده عربی، هشداری است كه در آینده می‌تواند توقعات این كشور را برای تغییر مرز‌های آبی با سایر كشور‌های حاشیه خلیج فارس دچار تردید كند. این موضوع با مدنظر قرار دادن منابع عظیم نفتی و گازی منطقه وسوسه‌ها را برای طرح این ادعای احتمالی از سوی این كشور همیشه مدعی نسبت به آب و خاك سایر كشور‌ها، دوچندان می‌كند. شیوه ساخت جزایر به این صورت است كه شن و ماسه از بستر خلیج‌فارس استخراج می‌شود و سپس برای ایجاد سطوح مورد نیاز توسط كشتی‌های مخصوص با فشار اسپری یا افشانده ‌می‌شود.

آغاز ساخت جزایر مصنوعی امارات
در ماه ژانویه سال 2002 میلادی بود كه امیرنشین دبی شروع به ساخت جزایر مصنوعی كرد. نام این طرح كه نخل نام داشت به سفارش شیخ محمد بن راشد آل مكتوم انجام گرفت و شامل سه جزیره مصنوعی به شكل نخل می‌باشد با نام «نخل‌های جمیرا»، «نخل جبل علی»، «نخل دیرا»، كه پس از اتمام این سه پروژه 250 كیلومتر به سواحل امارت افزوده خواهد شد. كارشناسان زمان اتمام این پروژه‌ها را تا سال 2015 برآورد می‌کنند.

همچنین پروژه مصنوعی دیگری در حال اجرا است كه مجزی از سه جزیره فوق است و آن یك جزیره مصنوعی به شكل نقشه كره زمین (العالم) است كه خود شامل 300 جزیره است. این جزیره دارای ابعاد 6 كیلومتر عرض و 9 كیلومتر طول بوده كه نام جزیره‌های درونی آن بر اساس نام كشورهای جهان است. جزیره جمیرا با یك تنه اصلی و هفده شاخه، در محدوده‌ای به ابعاد پنج كیلومتر در پنج كیلومتر گسترده است. جزیره دیرا به تنهایی در حدود چهل و شش میلیون متر مربع مساحت دارد و به شكل درخت نخلی با 41 شاخه طراحی شده است. دیرا خود به تنهایی بزرگترین جزیره مصنوعی جهان خواهد بود و توانایی اسكان حدود یك میلیون نفر را خواهد داشت.

مواد حقوقی مربوط به ساخت جزایر مصنوعی
بر اساس ماده 87 عهدنامه حقوق دریاها، کلیه کشورها حق ساخت جزایر مصنوعی و سایر تأسیسات مجاز از نظر حقوق بین الملل را در دریای آزاد دارند، به شرط آنکه به حقوق کشورهای ساحلی در منطقه فلات قاره خدشه ای وارد نسازند. (حقوق بین‌الملل عمومی، دکتر محمدرضا ضیائی بیگدلی، چاپ بست ونهم ،1386).

بر اساس کنوانسیون حقوق بین‌الملل دریاها، حاکمیت دولت‌ها در دریای سرزمینی به جز در حق عبور بی‌ضرر کشتی‌ها مطلق است. بنابراین، این حق به آنها داده شده است که به ساخت این جزایر یا سایر تأسیسات مصنوعی در این محدوده آبی مبادرت کنند و هیچ خدشه‌ای بر حقوق آنها وارد نیست. افزون بر این، در منطقه انحصاری- اقتصادی نیز دولت ها برای استفاده های تحقیقاتی یا استخراج منابع معدنی و غیرجاندار زیر بستر دریا از حق ساخت تأسیسات مصنوعی برخوردار شده‌اند. ماده 56 کنوانسیون 1982 حقوق دریاها حق ساخت جزایر مصنوعی را برای دولت‌ها قائل شده است.

تاثیر ساخت جزایر مصنوعی بر تعیین مرز دریایی (خط مبداء)
بر پایه ماده 5 کنوانسیون 1958، تاسیسات ویژه کشف و استخراج منابع طبیعی در فلات قاره، منزلت حقوق جزایر (طبیعی) را ندارند و در تعیین مرزهای دریایی هیچ امتیازی برای کشور مالک جزیره مصنوعی ایجاد نمی‌کند. پس بر پایه کنوانسیون 1958، جزایر مصنوعی نمی‌توانند پایه ای برای خط مبدا باشند.

گرچه در قوانین بین‌المللی جزیره‌های مصنوعی ملاكی برای تعیین مرز محسوب نمی شوند، اما به طور حتم قضیه در مورد پیشروی ساحل فرق می‌كند، در حقیقت با پیشروی ساحل یكی از دو كشور، توانایی چانه‌زنی امارات برای تعیین مرزها افزایش می‌یابد.

طبق تعاریف سیاسی، «آب‌های تحت حاكمیت» 12 مایل و «آب‌های تحت صلاحیت» 200 مایل از مرز خاكی هر كشور فاصله دارد. بدین ترتیب اگر كشورهای عربی با ساخت جزایر مصنوعی بر بخش خشكی كشور خود اضافه كنند، هیچ بعید نیست كه در سال‌های آینده بیشتر از آنچه حق واقعی خودشان است، طلب كنند. هر چند از نظر حقوق بین‌الملل ساخت جزایر مصنوعی باعث ایجاد تغییر در خط مبدا نمی شود اما مسئله ای که ممکن است در آینده ما با آن مواجه شویم توقعاتی است که از طرف امارات مطرح خواهد شد مانند خط مبدا، منطقه انحصاری و...

ساخت جزایر و مشکلات زیست محیطی
در کنوانسیون 1982 حقوق دریاها، بر لزوم توجه به محیط زیست دریا در ساخت جزایر مصنوعی توجه ویژه‌ای شده است؛ به گونه‌ای که شرط لازم برای ساخت این جزایر عدم آسیب به محیط زیست و منابع زنده و غیرزنده موجود در بستر و زیربستر دریاها ذکر شده است. زیرا دولت‌ها بر اساس ماده 235 کنوانسیون 1982 در مورد حمایت و حفاظت از محیط زیست دریا مسؤول هستند.

مشکلات زیست محیطی ناشی از ایجاد چنین جزایری می تواند به گونه‌های مختلف گیاهی و جانوری آسیب وارد كرده و همچنین باعث ایجاد آلودگی در این منطقه شود. در مجموع می‌توان آثار زیانبار ساخت جزایر مصنوعی را بر محیط زیست خلیج فارس را به شرح ذیل بیان كرد:

1- تهدید امنیت زیستی پرندگان مهاجر و جانداران جزایر غیر مسکونی خلیج فارس
2- تخلیه انواع پساب های صنعتی به درون خلیج فارس
3- تغییر مسیر جریان‌های طبیعی آب که در توان خودپالایی طبیعی خلیج فارس اختلال جدی ایجاد می‌کند.
4- نابودی پوشش زنده مرجانی به عنوان یکی از پتانسیل‌های مهم تجمع زیستی خلیج فارس.

از آنجا که خلیج فارس دریایی نیمه بسته است؛ آلودگی های زیست محیطی چند سال در این دریا باقی می‌مانند لذا این مسأله باعث شده است که آلودگی زیست محیطی خلیج فارس از استانداردهای بین‌المللی فراتر رود با این اوصاف ساخت جزایر مصنوعی بر این آلودگی خواهد افزود.

پیشنهادها
1- پیگیری‌های مربوط به دولت: از آنجایی که پیمان‌نامه حفاظت محیط زیست منطقه‌ای از سوی همه کشور‌های ساحلی خلیج فارس از جمله امارات در سال 1978 به امضا رسیده که در آن تأکید شده که «آب‌های خلیج فارس، بین المللی هستند و همه کشورها باید به حریم آن احترام بگذارند و هر نوع توسعه‌ای که حریم آن را به خطر می‌اندازد، برای کشورهای همسایه آن ممنوع است»، می‌توان از بازرسان سازمان ملل خواست تا در این منطقه حضور یابند یا از طریق ارائه گزارش به سازمان ملل موارد مربوط به تبعات زیست محیطی را پیگیری كرد.

2- پیگیری‌های مربوط به سازمان‌های مردم‌نهاد و بویژه طرفداران محیط زیست: سازمان‌های مردمی، طرفداران محیط زیست و... به راحتی می‌توانند با رسانه‌ای كردن این مسأله، جهان و حامیان بین‌المللی محیط زیست را از آسیب‌های زیست محیطی که در نتیجه ساخت چنین جزایری حاصل می‌شود، مطلع كنند.

مارین-پایگاه خبری تحلیلی دریایی